Tại sao âm nhân âm ra dương?
Lên lớp 6, các bạn học số âm và gặp một quy tắc lạ: âm nhân âm ra dương, ví dụ (−2) × (−3) = 6. Hai số “nhỏ hơn 0” nhân với nhau sao lại ra một số lớn hơn 0? Nhiều bạn thuộc quy tắc nhưng không hiểu vì sao. Bài này giải thích bằng ba cách.
Nhắc lại: nhân là cộng lặp lại
Phần tiêu đề “Nhắc lại: nhân là cộng lặp lại”3 × 2 nghĩa là lấy 2 ba lần: 2 + 2 + 2 = 6.
Với số âm cũng vậy. Hãy nghĩ số âm là tiền nợ: −2 là nợ 2 nghìn đồng. Nợ 2 nghìn, ba lần, là nợ 6 nghìn:
3 × (−2) = (−2) + (−2) + (−2) = −6
Đến đây chưa có gì lạ: dương nhân âm ra âm. Cái khó là (−1) × (−2): lấy −2 “âm một lần” là thế nào? Cộng lặp lại không giải thích được nữa, nên ta cần cách khác.
Cách 1: Nhìn quy luật
Phần tiêu đề “Cách 1: Nhìn quy luật”Viết các phép nhân với −2, số thứ nhất giảm dần từng 1:
| Phép nhân | Kết quả |
|---|---|
| 3 × (−2) | −6 |
| 2 × (−2) | −4 |
| 1 × (−2) | −2 |
| 0 × (−2) | 0 |
| (−1) × (−2) | ? |
| (−2) × (−2) | ? |
Mỗi khi số thứ nhất giảm 1, kết quả tăng thêm 2: −6, −4, −2, 0… Quy luật này rất đều. Nếu nó tiếp tục đúng thì sau 0 phải là 2, rồi 4:
Vậy (−1) × (−2) = 2 và (−2) × (−2) = 4. Nếu đặt kết quả khác, quy luật đều đặn này sẽ bị phá vỡ ngay tại số 0.
Cách 2: Câu chuyện xóa nợ
Phần tiêu đề “Cách 2: Câu chuyện xóa nợ”Bạn An đang nợ 3 khoản, mỗi khoản 2 nghìn đồng. Một hôm, người cho vay nói: “Tôi xóa cho em cả 3 khoản nợ.”
- Mỗi khoản nợ là −2 (nghìn đồng).
- Xóa đi 3 khoản là −3 (bớt đi 3 khoản).
Sau khi được xóa nợ, An có thêm 6 nghìn đồng so với trước, vì không phải trả nữa. Vậy bớt đi (âm) những khoản nợ (âm) thì được lợi (dương):
(−3) × (−2) = +6
Tiếng Việt cũng có điều giống vậy: “Tôi không phải là không thích” nghĩa là “tôi thích”. Hai lần phủ định thành khẳng định.
Cách 3: Để các quy tắc tính toán vẫn đúng
Phần tiêu đề “Cách 3: Để các quy tắc tính toán vẫn đúng”Từ lớp 4, các bạn đã biết quy tắc nhân một số với một tổng, ví dụ:
2 × (3 + 4) = 2 × 3 + 2 × 4
Muốn quy tắc này đúng cả với số âm, ta tính (−2) × (3 + (−3)) theo hai cách.
Bước 1. Cộng trong ngoặc trước:
(−2) × (3 + (−3)) = (−2) × 0 = 0
Bước 2. Nhân (−2) với từng số trong ngoặc:
(−2) × (3 + (−3)) = (−2) × 3 + (−2) × (−3) = −6 + (−2) × (−3)
Bước 3. Cùng một phép tính nên hai kết quả bằng nhau:
−6 + (−2) × (−3) = 0
Bước 4. Số cộng với −6 được 0 là 6, nên:
(−2) × (−3) = 6
Nếu âm nhân âm ra âm, Bước 3 sẽ sai, tức là quy tắc quen thuộc từ lớp 4 không còn đúng nữa.
Tóm lại
Phần tiêu đề “Tóm lại”- Nhìn quy luật: mỗi bước giảm số thứ nhất, kết quả tăng đều, nên đi qua 0 thì thành số dương.
- Xóa (âm) những khoản nợ (âm) thì có lợi (dương).
- Âm nhân âm ra dương là cách duy nhất để các quy tắc tính toán quen thuộc vẫn đúng với số âm.
Quy tắc “âm nhân âm ra dương” không phải là quy định tùy ý mà các nhà toán học bắt học sinh học thuộc. Nó là cách duy nhất để mọi thứ khớp với nhau.