Bỏ qua để đến nội dung

Đo chiều cao kim tự tháp bằng cái bóng

Kim tự tháp lớn ở Ai Cập cao gần bằng tòa nhà 50 tầng. Hơn 2500 năm trước, không có thang máy, không có máy đo bằng tia laser, làm sao biết nó cao bao nhiêu? Người ta kể rằng nhà toán học Hy Lạp Thales đã đo được chỉ bằng một cây cọc và cái bóng.

Ý tưởng: bóng dài gấp cùng một số lần

Phần tiêu đề “Ý tưởng: bóng dài gấp cùng một số lần”

Ra sân lúc trời nắng, các bạn sẽ thấy: cùng một lúc, vật nào cao hơn thì bóng dài hơn. Thales nhận ra điều quan trọng hơn: bóng của mọi vật dài gấp chiều cao của nó cùng một số lần. Lúc cây cọc có bóng dài gấp rưỡi chiều cao, thì cái cây, cột cờ hay kim tự tháp cũng có bóng dài gấp rưỡi chiều cao.

Cây cọc cao 1 m có bóng 1,5 m; kim tự tháp có bóng 219 m tính từ tâm, hai tam giác bóng có cùng hình dạng

Bước 1. Cắm một cây cọc cao 1 m thẳng đứng, đo bóng của nó: 1,5 m. Vậy lúc này, bóng dài gấp 1,5 lần chiều cao.

Bước 2. Cùng lúc đó, đo bóng của kim tự tháp. Bóng phải tính từ tâm đáy (điểm ngay dưới đỉnh), gồm nửa cạnh đáy cộng phần bóng thò ra ngoài:

115 m + 104 m = 219 m

Bước 3. Bóng dài gấp 1,5 lần chiều cao, nên chiều cao bằng bóng chia cho 1,5:

219 ÷ 1,5 = 146 m

Kim tự tháp Kheops lúc mới xây cao khoảng 146 m, đúng như phép tính!

Người ta còn kể Thales dùng cách đơn giản hơn: chờ đến lúc bóng của chính ông dài đúng bằng chiều cao của ông. Lúc đó, bóng kim tự tháp cũng dài đúng bằng chiều cao kim tự tháp, chỉ cần đo bóng là xong, không cần chia.

Bước 1. Mặt Trời ở rất xa, nên các tia nắng chiếu tới gần như song song. Tia nắng chạm đỉnh cây cọc và tia nắng chạm đỉnh kim tự tháp có cùng độ nghiêng.

Bước 2. Cây cọc và chiều cao kim tự tháp đều thẳng đứng, bóng đều nằm trên mặt đất nằm ngang.

Bước 3. Mỗi vật cùng với bóng của nó và tia nắng tạo thành một tam giác vuông. Hai tam giác có các góc bằng nhau, nên có cùng hình dạng, chỉ khác to nhỏ, giống như một tấm ảnh và bản phóng to của nó.

Bước 4. Hai hình cùng hình dạng thì tỉ lệ giữa các cạnh như nhau: bóng chia chiều cao ở tam giác nhỏ bằng bóng chia chiều cao ở tam giác lớn.

Lên lớp 8, các bạn sẽ học điều này với tên gọi tam giác đồng dạng.

Các bạn có thể làm như Thales vào một buổi nắng:

Bước 1. Dựng thẳng một cây thước dài 1 m, đo bóng của nó. Ví dụ được 0,8 m.

Bước 2. Ngay lúc đó, đo bóng cột cờ. Ví dụ được 8 m.

Bước 3. Bóng thước dài gấp 0,8 lần chiều cao thước, nên chiều cao cột cờ là:

8 ÷ 0,8 = 10 m

Nhớ đo hai cái bóng cùng một lúc, vì Mặt Trời di chuyển làm bóng dài ngắn thay đổi theo giờ trong ngày.