Bỏ qua để đến nội dung

Tại sao số nguyên tố lại quan trọng?

Lấy 6 viên kẹo. Các bạn có thể xếp chúng thành 2 hàng, mỗi hàng 3 viên, thành một hình chữ nhật. 12 viên kẹo thì xếp được thành 3 hàng, mỗi hàng 4 viên.

Nhưng với 7 viên kẹo, thử thế nào cũng không xếp được hình chữ nhật có từ 2 hàng trở lên. 7 viên chỉ xếp được một hàng dài.

6 và 12 chấm xếp được hình chữ nhật, 7 chấm chỉ xếp được một hàng

Những số như 7, chỉ xếp được một hàng, gọi là số nguyên tố:

2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, …

Nói theo kiểu sách Toán: số nguyên tố là số lớn hơn 1, chỉ chia hết cho 1 và chính nó. 6 chia hết cho 2 nên không phải số nguyên tố. 7 chia cho 2, 3, 4, 5, 6 đều có dư nên là số nguyên tố. Số 1 thì không tính là số nguyên tố.

Số nào không phải số nguyên tố thì tách được thành phép nhân của hai số nhỏ hơn, giống như 6 viên kẹo tách thành 2 hàng × 3 viên. Cứ tách tiếp như vậy, các bạn sẽ vẽ được một “cái cây”:

Cây tách số 60 thành 2 × 2 × 3 × 5

60 tách thành 6 × 10. Số 6 tách tiếp thành 2 × 3, số 10 tách thành 2 × 5. Đến khi chỉ còn số nguyên tố thì không tách được nữa. Kết quả: 60 = 2 × 2 × 3 × 5.

Điều bất ngờ là dù tách theo cách nào, ví dụ bắt đầu bằng 60 = 4 × 15 hay 60 = 2 × 30, cuối cùng vẫn ra đúng hai số 2, một số 3 và một số 5. Số nào cũng vậy: mỗi số chỉ có đúng một “công thức” ghép từ số nguyên tố.

Số nguyên tố giống như những viên gạch Lego cơ bản: mọi số đều được ghép từ chúng. Đó là lý do chúng có tên là số nguyên tố, giống như các nguyên tố trong môn Hóa học ghép thành mọi chất.

Càng đi xa, số nguyên tố càng thưa. Từ 1 đến 100 có 25 số nguyên tố, nhưng từ 901 đến 1000 chỉ có 14 số. Vậy đến một lúc nào đó chúng có hết không?

Khoảng 2300 năm trước, nhà toán học Hy Lạp Euclid đã trả lời: không bao giờ hết. Ý tưởng của ông như sau. Giả sử có người nói “chỉ có 4 số nguyên tố là 2, 3, 5, 7”. Ta nhân chúng lại rồi cộng thêm 1:

2 × 3 × 5 × 7 + 1 = 211

Số 211 chia cho 2, cho 3, cho 5 hay cho 7 đều dư 1. Vậy 211 không ghép được từ 4 viên gạch kia. Mà số nào cũng ghép được từ số nguyên tố, nên phải có một số nguyên tố khác mà người kia đã bỏ sót. Danh sách nào cũng làm được như vậy, nên danh sách số nguyên tố không bao giờ đủ.

Thử hai việc sau, không dùng máy tính:

  • Việc 1: Tính 61 × 53. Chỉ cần một phép nhân, một phút là ra 3233.
  • Việc 2: Số 3233 là tích của hai số nguyên tố. Đó là hai số nào? Lần này phải thử chia 3233 cho 2, cho 3, cho 5, cho 7… rất lâu mới tìm ra.

Nhân thì dễ, nhưng tìm ngược lại thì khó. Với số chỉ có 4 chữ số như 3233, máy tính tìm ra ngay. Nhưng nếu hai số nguyên tố có hàng trăm chữ số, máy tính nhân chúng trong nháy mắt, còn tìm ngược lại thì đến nay chưa ai biết cách làm đủ nhanh.

Người ta dùng chính điều này để làm ổ khóa cho thông tin trên mạng. Tích của hai số nguyên tố giống như ổ khóa, ai cũng dùng để khóa được. Còn hai số nguyên tố giống như chìa khóa, chỉ người giữ chìa mới mở được. Khi các bạn thấy biểu tượng ổ khóa nhỏ trên thanh địa chỉ trình duyệt, hay khi bố mẹ chuyển tiền qua ứng dụng ngân hàng, những ý tưởng kiểu này đang bảo vệ thông tin của các bạn.

Ở Bắc Mỹ có những loài ve sầu sống dưới đất đúng 13 năm hoặc 17 năm, rồi cả đàn cùng chui lên một lượt. Cả 13 và 17 đều là số nguyên tố. Các nhà khoa học đưa ra một giả thuyết để giải thích điều này.

Giả sử có một loài thú ăn ve sầu, cứ 4 năm lại sinh sôi đông đúc một lần. Hình dưới so sánh ve sầu 12 năm (12 không phải số nguyên tố) với ve sầu 13 năm:

Ve sầu 12 năm lần nào chui lên cũng gặp thú săn mồi, ve sầu 13 năm thì 52 năm mới gặp một lần

  • Ve sầu 12 năm: 12 chia hết cho 4, nên lần nào chui lên cũng đúng năm thú săn mồi đông.
  • Ve sầu 13 năm: 13 là số nguyên tố, nên phải đến năm thứ 52 mới gặp một lần.

Theo giả thuyết này, ve sầu có chu kỳ là số nguyên tố ít gặp kẻ thù hơn, nên sống sót nhiều hơn.

Số nguyên tố dễ hiểu đến mức học sinh tiểu học cũng biết, nhưng có những câu hỏi về chúng mà các nhà toán học giỏi trên thế giới vẫn chưa trả lời được. Ví dụ:

Số chẵn nào cũng là tổng hai số nguyên tố? Thử vài số:

4 = 2 + 2    6 = 3 + 3    8 = 3 + 5    10 = 5 + 5    12 = 5 + 7    100 = 3 + 97

Từ năm 1742, người ta đoán rằng mọi số chẵn lớn hơn 2 đều như vậy. Máy tính đã thử đến những số rất rất lớn và chưa gặp số nào sai. Nhưng thử nhiều đến đâu cũng chưa phải là chứng minh cho mọi số, nên đến nay câu hỏi này vẫn còn bỏ ngỏ. Biết đâu một bạn đọc bài này sau này sẽ là người giải được.