Bỏ qua để đến nội dung

Tại sao máy tính chỉ dùng số 0 và 1?

Chúng ta dùng 10 chữ số từ 0 đến 9. Nhưng bên trong máy tính, điện thoại, máy chơi game, mọi thứ chỉ được ghi bằng hai chữ số: 0 và 1. Bài hát, bức ảnh, trò chơi… tất cả đều là những dãy 0 và 1 rất dài. Tại sao máy tính chỉ dùng hai chữ số, và làm sao chỉ với 0 và 1 mà ghi được mọi con số?

Con chip trong máy tính chứa hàng tỉ công tắc điện cực nhỏ (gọi là bóng bán dẫn), nhỏ đến mức không nhìn thấy được bằng mắt thường. Mỗi công tắc chỉ có hai trạng thái, giống công tắc đèn trong nhà:

  • Có điện (bật): ghi là 1.
  • Không có điện (tắt): ghi là 0.

Vì mỗi công tắc chỉ “nói” được 0 hoặc 1, máy tính phải viết mọi thứ bằng hai chữ số này. Cách viết số chỉ dùng 0 và 1 gọi là hệ nhị phân (“nhị” nghĩa là hai).

Xếp 4 bóng đèn thành hàng, gắn cho chúng các giá trị 8, 4, 2, 1 (mỗi bóng gấp đôi bóng bên phải). Muốn biểu diễn một số, ta bật những bóng có tổng bằng số đó:

Bốn bóng đèn 8, 4, 2, 1: bật bóng 8, 4 và 1, tắt bóng 2, được 8 + 4 + 1 = 13, viết là 1101

Số 13 = 8 + 4 + 1, nên bật bóng 8, 4, 1 và tắt bóng 2. Đọc từ trái sang phải, bóng bật ghi 1, bóng tắt ghi 0, ta được 1101. Đó là cách máy tính viết số 13.

Với 3 bóng đèn 4, 2, 1, ta đếm được từ 0 đến 7:

SốBóng 4Bóng 2Bóng 1Viết nhị phân
0tắttắttắt000
1tắttắtbật001
2tắtbậttắt010
3tắtbậtbật011
4bậttắttắt100
5bậttắtbật101
6bậtbậttắt110
7bậtbậtbật111

Thêm một bóng đèn thì đếm được gấp đôi số số. Máy tính có hàng tỉ “bóng đèn” như vậy, nên ghi được những con số rất lớn. Cũng vì thế mà trong máy tính 1 + 1 viết là 10, như bài Tại sao 1 + 1 = 2? đã kể.

Sao không dùng 10 mức điện cho 10 chữ số?

Phần tiêu đề “Sao không dùng 10 mức điện cho 10 chữ số?”

Người ta có thể làm công tắc có 10 mức điện, mỗi mức ứng với một chữ số từ 0 đến 9. Nhưng như vậy rất dễ nhầm. Hãy so sánh:

  • Nhìn một bóng đèn và trả lời “đang sáng hay đang tắt?”: ai cũng trả lời đúng ngay.
  • Nhìn một bóng đèn và trả lời “đang sáng 60% hay 70%?”: rất khó, dễ đoán sai.

Dòng điện trong máy luôn chập chờn một chút. Với 10 mức, chỉ cần điện dao động nhẹ là máy đọc nhầm 6 thành 7. Với 2 mức “có” và “không”, dao động nhỏ không làm sai được gì. Chọn 0 và 1 giúp máy tính chính xác và làm được rất nhanh.

Các bạn thử nhé! Gắn cho 5 ngón tay các giá trị: ngón cái 1, ngón trỏ 2, ngón giữa 4, ngón áp út 8, ngón út 16. Ngón giơ lên là 1, ngón gập lại là 0.

  • Giơ ngón cái: 1.
  • Giơ ngón trỏ: 2.
  • Giơ ngón cái và ngón trỏ: 1 + 2 = 3.
  • Giơ cả 5 ngón: 1 + 2 + 4 + 8 + 16 = 31.

Một bàn tay đếm được từ 0 đến 31, thay vì chỉ đến 5 như cách đếm thông thường!

  • Chữ: mỗi chữ cái được gán một con số. Chữ A là số 65, viết nhị phân là 1000001.
  • Ảnh: bức ảnh được chia thành hàng triệu điểm nhỏ. Mỗi điểm ghi lại độ đậm của ba màu đỏ, xanh lá, xanh dương bằng ba con số.
  • Âm thanh: máy ghi lại độ to nhỏ của âm thanh hàng chục nghìn lần mỗi giây, mỗi lần là một con số.

Tất cả rồi đều thành những dãy 0 và 1. Nhà toán học người Đức Gottfried Leibniz đã viết về hệ nhị phân từ năm 1703, hơn 200 năm trước khi có máy tính điện tử. Ông không biết rằng cách đếm của mình một ngày sẽ chạy trong mọi chiếc điện thoại trên thế giới.

Muốn tìm hiểu cách đổi số qua lại giữa hệ thập phân và hệ nhị phân, các bạn xem bài Hệ nhị phân, hệ cơ số bên mục Toán tin.